Giữ hồn dân gian trong từng con tò he

Từ Vĩnh Hoàng, Quảng Trị đến Sài Gòn

Nghệ nhân Lệ Quyên sinh ra ở Vĩnh Hoàng, Quảng Trị. Chị mang nghề tò he vào TP. Hồ Chí Minh và gắn bó với nó suốt 13 năm — đủ lâu để chứng kiến nghề này vắng dần người theo.

Ngày nay, chị là một trong số ít nghệ nhân còn giữ nghề tò he. Không phải vì nghề dễ sống, mà vì mỗi lần đặt con giống vào tay một đứa trẻ, chị lại thấy lý do để làm tiếp.

Điều khó nhất không nằm ở đôi tay

Nhiều người nghĩ vào nghề tò he chỉ cần khéo tay. Với chị Lệ Quyên, khéo tay lại là phần dễ hơn cả. Khó nhất là nhồi bột, pha bột và canh lửa — những công đoạn không ai nhìn thấy, không có trong ảnh chụp, nhưng quyết định con tò he có dẻo, có lên màu, có giữ được hình hay không. Đó là phần phải trả giá bằng nhiều năm hỏng đi làm lại.

Năm 2025: chọn giáo dục thay vì chạy sự kiện

Năm 2025 đánh dấu một bước chuyển hướng. Thay vì chạy theo lịch sự kiện dày đặc, chị Lệ Quyên tập trung vào giáo dục — đưa tò he vào trường học, từ mầm non đến đại học. Mỗi buổi có từ 50 đến 200 học sinh, sinh viên tự tay nhồi bột và nặn con giống của riêng mình.

Trong đó có những chương trình đón sinh viên quốc tế: tại ĐH Văn Lang, chị đã hướng dẫn nặn tò he cho đoàn sinh viên ĐH Ming Chi, Đài Loan. Với những bạn trẻ chưa từng nghe đến hai chữ "tò he", cục bột trên tay nói được nhiều hơn bất kỳ bài giới thiệu nào về văn hoá Việt Nam.

Giữ cốt lõi, mở phần ngọn

Chị sẵn sàng sáng tạo hình mẫu mới theo nhu cầu hiện đại — nhân vật hoạt hình, mô hình theo yêu cầu, mẫu riêng cho từng chương trình. Nhưng cốt lõi của nghề thì giữ nguyên: vẫn bột, vẫn tay, vẫn cách làm được truyền lại. Cái mới nằm ở hình dáng, không nằm ở gốc rễ.

Chị cũng không làm một mình. Đứng sau mỗi buổi workshop 200 học sinh là một đội ngũ cùng chuẩn bị bột, màu, dụng cụ và hướng dẫn từng bàn.

Không đặt nặng lợi nhuận

Điều chị theo đuổi không phải lợi nhuận, mà là gìn giữ ký ức và trao truyền giá trị văn hoá dân gian — để một thế hệ nữa vẫn còn biết tò he là gì, và biết bằng chính đôi tay mình chứ không qua màn hình.

Hành trình nhìn lại năm 2025 của chị được Tạp chí Doanh nhân 24h ghi lại trong một bài viết về nghề tò he và người còn giữ nó.

Hướng đi 2026

Năm 2026, chị Lệ Quyên dự định mở rộng hoạt động trải nghiệm tới nhiều trường học hơn nữa. Mỗi ngôi trường là thêm một lớp học sinh được chạm tay vào nghề — và với chị, đó là cách chắc chắn nhất để nghề không mất đi.