Giữa nhịp sống hối hả của TP. Hồ Chí Minh, nơi những tòa nhà cao tầng mọc lên mỗi ngày và nhịp độ đô thị hóa không ngừng tăng tốc, vẫn có một góc nhỏ nơi mùi bột nếp thơm dẻo hòa quyện cùng sắc màu rực rỡ của những con tò he. Đó là không gian làm việc của nghệ nhân Lệ Quyên, người đã dành hơn 13 năm cuộc đời để gìn giữ và lan tỏa một nghề thủ công truyền thống tưởng chừng đang dần bị lãng quên. Bài viết này là một lát cắt trong hành trình dài của chị, từ những ngày đầu chập chững học nghề cho đến khi trở thành một nghệ nhân tò he được nhiều gia đình, trường học và doanh nghiệp tại Sài Gòn tin tưởng mời biểu diễn, tổ chức workshop.
Nguồn gốc tò he và cái duyên đưa Lệ Quyên đến với nghề
Tò he là gì mà khiến bao thế hệ người Việt say mê đến vậy? Đây là loại đồ chơi dân gian được nặn từ bột gạo nếp pha màu tự nhiên, tạo hình thành các con vật, nhân vật cổ tích, hoa lá hay những hình tượng gần gũi trong đời sống làng quê Bắc Bộ xưa. Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nguồn gốc tò he gắn liền với các phiên chợ quê, nơi những người thợ nặn rong ruổi khắp làng trên xóm dưới, mang theo gánh hàng nhỏ và đôi bàn tay khéo léo để tạo ra niềm vui cho trẻ nhỏ. Ban đầu, tò he còn được dùng làm vật cúng lễ, tượng trưng cho lòng thành kính, trước khi dần trở thành món đồ chơi quen thuộc trong ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.
Nghệ nhân Lệ Quyên đến với nghề tò he không phải vì một tính toán kinh doanh, mà bắt nguồn từ tình yêu tuổi thơ. Chị kể lại, ngày còn nhỏ, mỗi lần trong xóm có người thợ nặn tò he ghé qua là cả đám trẻ con lại ùa ra vây quanh, mắt tròn xoe nhìn những cục bột vô tri biến hóa thành hình thù sống động chỉ sau vài phút. Hình ảnh ấy in sâu trong tâm trí và trở thành động lực để chị theo đuổi nghề khi trưởng thành, bất chấp nhiều người xung quanh cho rằng đây là một lựa chọn "khó sống" giữa thời buổi hiện đại.
13 năm rong ruổi giữ lửa nghề tại Sài Gòn
Không giống như nhiều làng nghề truyền thống ở miền Bắc có lợi thế về cộng đồng nghệ nhân đông đảo, việc theo nghề tò he tại TP. Hồ Chí Minh đòi hỏi nghệ nhân Lệ Quyên phải tự mình mày mò, tự học hỏi và tự tạo ra thị trường cho riêng mình. Suốt 13 năm qua, chị đã trải qua không ít thăng trầm:
- Những ngày đầu mang tò he đến các lễ hội, phố đi bộ để giới thiệu nghề đến công chúng Sài Gòn, nhiều khi phải giải thích lại từ đầu "tò he là gì" cho những bạn trẻ chưa từng biết đến.
- Quá trình tự nghiên cứu công thức bột nếp phù hợp với khí hậu nóng ẩm phương Nam, vốn khác biệt so với công thức truyền thống ở miền Bắc.
- Hành trình xây dựng thương hiệu Tò He Lệ Quyên, từ một cá nhân nặn tò he dạo trở thành một studio nhận tổ chức workshop tò he và biểu diễn tại sự kiện.
- Không ngừng sáng tạo mẫu mã mới, kết hợp nhân vật hoạt hình hiện đại với kỹ thuật nặn truyền thống để thu hút trẻ em thời nay.
Khó khăn giữa nhịp sống hiện đại
Giữ nghề tò he giữa một thành phố năng động như TP. Hồ Chí Minh chưa bao giờ là điều dễ dàng. Trẻ em ngày nay có vô số lựa chọn giải trí từ điện thoại thông minh, trò chơi điện tử đến đồ chơi công nghiệp bắt mắt, khiến những món đồ chơi dân gian như tò he dần trở nên xa lạ. Bên cạnh đó, nguyên liệu bột nếp, phẩm màu tự nhiên cũng ngày một khó tìm đúng chuẩn, đòi hỏi nghệ nhân phải tự pha chế, thử nghiệm liên tục để có được độ dẻo, độ bền màu ưng ý.
Nghệ nhân Lệ Quyên chia sẻ, có những giai đoạn chị từng nghĩ đến việc bỏ nghề vì thu nhập bấp bênh, đặc biệt là khi các sự kiện văn hóa truyền thống ngày càng thưa dần trong đời sống đô thị. Nhưng mỗi lần nhìn thấy ánh mắt thích thú của một đứa trẻ khi nhận được con tò he đầu tiên trong đời, chị lại tìm thấy lý do để tiếp tục. Với chị, tò he không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà còn là cầu nối đưa văn hóa dân gian Việt Nam đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Lan tỏa tình yêu tò he qua workshop và sự kiện
Nhận thấy cách hiệu quả nhất để giữ nghề không phải là làm một mình trong im lặng, mà là chia sẻ nó với cộng đồng, nghệ nhân Lệ Quyên bắt đầu tổ chức các buổi workshop tò he dành cho học sinh, sinh viên và cả người lớn muốn tìm hiểu văn hóa truyền thống. Những buổi workshop này không đơn thuần là dạy nặn hình, mà còn lồng ghép câu chuyện về nguồn gốc tò he, ý nghĩa văn hóa, giúp người tham gia hiểu sâu hơn về giá trị di sản mà mình đang trải nghiệm.
Song song đó, dịch vụ cho thuê tò he TPHCM phục vụ các sự kiện, tiệc sinh nhật, hội chợ, khai trương cũng được nhiều đơn vị, gia đình tìm đến, bởi sự mới lạ và đậm bản sắc dân tộc mà tò he mang lại so với các hình thức giải trí thông thường. Nhờ những nỗ lực bền bỉ ấy, Tò He Lệ Quyên dần được biết đến rộng rãi hơn, không chỉ trong cộng đồng yêu văn hóa dân gian mà còn trên các phương tiện truyền thông, báo chí.
Vì sao tò he vẫn còn giá trị hôm nay
Trong bối cảnh nhiều nghề thủ công truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện của nghệ nhân Lệ Quyên là minh chứng cho thấy tò he hoàn toàn có thể sống tốt nếu được làm mới đúng cách. Đó không chỉ là việc bảo tồn một kỹ thuật nặn hình, mà còn là gìn giữ một phần ký ức tập thể của người Việt, nơi tuổi thơ gắn liền với những gánh hàng rong giản dị mà đầy màu sắc. Mỗi con tò he ra đời không chỉ là một món đồ chơi, mà còn là một câu chuyện, một thông điệp về sự khéo léo, kiên nhẫn và tình yêu văn hóa dân tộc.
Lời kết
Hành trình 13 năm của nghệ nhân Lệ Quyên vẫn đang tiếp diễn, với nhiều dự định mới trong việc đưa tò he đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ tại các đô thị lớn. Nếu bạn cũng yêu thích văn hóa dân gian và muốn trải nghiệm nghệ thuật nặn tò he, đừng ngần ngại tìm hiểu thêm về các buổi workshop hoặc dịch vụ biểu diễn của Tò He Lệ Quyên tại TP. Hồ Chí Minh.
