Tò he là gì? Đây là câu hỏi mà nhiều người, đặc biệt là các bạn nhỏ và du khách nước ngoài, thường đặt ra khi lần đầu nhìn thấy những hình nhân sặc sỡ được nặn khéo léo từ bột gạo nếp trên đầu que tre. Tò he không chỉ là một món đồ chơi dân gian mà còn là một loại hình nghệ thuật tạo hình truyền thống, mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu nguồn gốc tò he, ý nghĩa văn hóa của loại hình nghệ thuật này, chất liệu bột gạo nếp làm nên những tác phẩm tí hon ấy, và hành trình gìn giữ nghề của nghệ nhân tò he Lệ Quyên tại TP. Hồ Chí Minh.
Tò he là gì?
Tò he là tên gọi dân gian chỉ những hình nhân nhỏ xinh được nặn từ bột gạo nếp đã nhuộm màu tự nhiên, thường mang hình dạng con giáp, nhân vật cổ tích, hoa lá hoặc các nhân vật hoạt hình quen thuộc với trẻ em ngày nay. Người nghệ nhân dùng đôi bàn tay khéo léo cùng vài dụng cụ đơn giản như que tre, lược nhỏ, dao gọt để tạo hình trực tiếp ngay trước mắt người xem, thường chỉ trong vài phút. Chính sự trực quan, sống động và gần gũi ấy khiến tò he trở thành một trong những loại hình nghệ thuật dân gian được yêu thích nhất, gắn liền với tuổi thơ của biết bao thế hệ người Việt, từ những phiên chợ quê xưa cho đến các sự kiện hiện đại ngày nay.
Nguồn gốc tò he
Nói về nguồn gốc tò he, không thể không nhắc đến làng Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội — cái nôi của nghề nặn tò he truyền thống Việt Nam. Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, nghề nặn tò he đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, ban đầu vốn là những mâm cỗ chay bằng bột gạo nặn thành hình gà, lợn, chim, cá để dâng cúng trong các dịp lễ tết, sau này mới dần phát triển thành đồ chơi dân gian cho trẻ nhỏ. Tên gọi "tò he" được cho là bắt nguồn từ âm thanh tò te phát ra từ chiếc kèn nhỏ làm bằng bột mà trẻ em thường thổi sau khi chơi xong hình nặn, tạo nên một cái tên vừa ngộ nghĩnh vừa gần gũi. Từ làng Xuân La, nghề nặn tò he theo chân những người thợ rong ruổi khắp các phiên chợ quê, lan tỏa ra nhiều vùng miền trên cả nước và dần trở thành một nét đẹp văn hóa dân gian không thể thiếu trong các dịp lễ hội, Tết Trung thu hay hội chợ truyền thống ở khắp ba miền.
Ý nghĩa văn hóa của nghệ thuật tò he
Không đơn thuần là một món đồ chơi, tò he còn mang trong mình nhiều lớp ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Mỗi con tò he là kết tinh của sự khéo léo, tính kiên nhẫn và óc sáng tạo của người nghệ nhân, được truyền lại qua nhiều thế hệ bằng phương pháp cầm tay chỉ việc chứ không có giáo trình cố định. Với trẻ em, tò he là cánh cửa đầu tiên mở ra thế giới của màu sắc, hình khối và trí tưởng tượng; với người lớn, đặc biệt là những ai xa quê, hình ảnh con tò he lại gợi nhắc về những ký ức tuổi thơ mộc mạc bên gánh hàng rong ở phiên chợ làng. Có thể nói, tò he chính là một biểu tượng sống động của bản sắc văn hóa dân gian Việt Nam, xứng đáng được gìn giữ và lan tỏa.
- Lưu giữ ký ức tuổi thơ và bản sắc làng nghề Việt Nam qua nhiều thế hệ.
- Thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo và tính kiên nhẫn của người nghệ nhân dân gian.
- Là cầu nối giúp trẻ em tiếp cận nghệ thuật tạo hình một cách trực quan, sinh động.
- Góp phần quảng bá văn hóa truyền thống Việt Nam đến bạn bè quốc tế trong các sự kiện giao lưu.
Chất liệu bột gạo nếp làm nên tò he
Chất liệu chính để làm nên một con tò he chính là bột gạo nếp, được nhào nặn công phu qua nhiều công đoạn. Gạo nếp sau khi xay mịn sẽ được trộn với một ít bột tẻ theo tỷ lệ nhất định, đem hấp chín rồi nhào cho đến khi bột dẻo mịn, không dính tay. Màu sắc của tò he truyền thống được lấy từ các nguyên liệu thiên nhiên gần gũi như lá dứa cho màu xanh, gấc cho màu đỏ cam, nghệ cho màu vàng hay than tre cho màu đen, tuy ngày nay nhiều nghệ nhân cũng kết hợp thêm phẩm màu thực phẩm an toàn để bảng màu thêm phong phú. Bột sau khi pha màu được bảo quản trong hộp kín, giữ độ ẩm và độ dẻo để nghệ nhân có thể thao tác nhanh, tạo hình chính xác chỉ trong vài phút mà vẫn giữ được đường nét sắc sảo, sống động.
Nghệ nhân tò he Lệ Quyên gìn giữ nghề tại TP.HCM
Giữa nhịp sống hiện đại của TP. Hồ Chí Minh, nghệ nhân Lệ Quyên là một trong số ít những người vẫn miệt mài gìn giữ và lan tỏa nghề nặn tò he truyền thống. Với 13 năm kinh nghiệm trong nghề, chị Lệ Quyên không chỉ thành thạo các kỹ thuật nặn hình cổ điển mà còn không ngừng sáng tạo thêm nhiều mẫu hình nhân vật hiện đại, phù hợp với thị hiếu của trẻ em và các sự kiện ngày nay, từ nhân vật hoạt hình, linh vật thương hiệu cho đến các hình khối theo yêu cầu riêng. Studio Tò He Lệ Quyên thường xuyên góp mặt tại các sự kiện văn hóa, hội chợ, trường học và chương trình cộng đồng ở TP.HCM, mang nghệ thuật nặn tò he đến gần hơn với công chúng thành thị, đặc biệt là các em nhỏ vốn ít có cơ hội tiếp xúc với nghề thủ công truyền thống.
Kết luận
Từ một món đồ chơi dân gian giản dị của làng Xuân La, tò he đã trở thành một biểu tượng văn hóa đặc sắc của Việt Nam, được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ nghệ nhân, trong đó có nghệ nhân Lệ Quyên tại TP. Hồ Chí Minh. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về nghệ thuật nặn tò he, trải nghiệm trực tiếp hoặc mời nghệ nhân tò he tham gia sự kiện, đừng ngần ngại liên hệ Zalo hoặc điện thoại 0976433569 để được tư vấn và báo giá theo hình thức thỏa thuận.
